Inleiding
   Kwartierstaten
   Voormoeders
   Thema's
   Overigen

Achternamen in de Gelderse Vallei



Over achternamen is veel te vertellen. Een zeer interessante site met heel veel informatie is de familienamebank van het Meertens Instituut
Op deze pagina zal ik wat schrijven over de achternamen binnen mijn familie en daarbij concentreer ik me in eerste instantie op de voorouders van mijn moeder Cornelia van de Pol. Klik hier voor de pagina met achternamen van haar voorouders.


boerderijnamen bij Renswoude 1872
Boerderijnamen op een kaart uit 1872. Alle namen komen in de gegevens van mijn moeders voorouders voor als achternaam. Kijk voor de Ruwe Hofstede bij Dashorst. Dat is een oude naam voor deze boerderij.
In het westen van het land waar de voorouders van mijn vader en schoonouders vandaan kwamen was het gebruik van familienamen al veel eerder ingeburgerd dan in de Gelderse vallei, waar mijn moeders voorouders woonden.
Zelfs binnen die vallei waren er nog verschillen. Meer naar het westen komen familienamen vaker en eerder voor dan in de buurt van de Veluwe. Zeker daar kennen mensen elkaar vrijwel alleen met hun patroniem, de naam van hun vader als toenaam. Pas als een vaste achternaam in de Franse tijd verplicht gesteld wordt nemen de mensen ook in deze streek een naam aan.

In de door mij onderzochte regio komen adres en herkomstnamen het meest voor, naast wat onduidelijk namen. Een patroniem wat door latere generaties als achternaam gebruikt wordt zie ik weinig in mijn bestand.

Boerderij of adresnaam.

In mijn moeders familie blijken veel achternamen voor te komen die tot de naam van boerderij te herleiden zijn. In doop en trouwboeken uit de Gelderse Vallei wordt vaker de plek waar mensen wonen genoteerd als nadere aanduiding van de persoon dan een familienaam.
Als woonplaats wordt dan of een boerderij of een buurtschap genoemd. Zodra mensen op een andere boerderij gaan wonen verandert dan vaak hun toenaam. Op een gegeven moment wordt een dergelijke naam doorgegeven aan de generaties die na hun komen en wordt het een echte achternaam.
Voorbeelden van achternamen die ik heb kunnen herleiden tot voorouders die daadwerkelijk op de betreffende boerderij woonden zijn: Van de Pol; van Huigenbosch; van Wagensveld; van Nijburg; van Wolfswinkel; van de Pels.
Andere namen als ‘van Lockhorst’ bestaan al zo lang dat het me (nog) niet gelukt is om terug te gaan tot bewoners van desbetreffende boerderij.

Herkomstnaam of toponiem.

Dit zijn namen die te herleiden zijn op een grotere eenheid als een boerderij, meestal een dorp of buurtschap. Vaak ontstaan dergelijke namen als mensen in een andere streek gaan wonen. Ze worden dan genoemd van de plek waar ze vandaan komen.
Voorbeelden in mijn bestand zijn: van Eck; Van Seumeren; van Essen; van Harskamp; van der Haar; van Ginkel; van Nieukerken. De naam ‘van der Haar’ (achternaam van mijn oma) begint pas rond de naamsaanneming in 1812. De naam ‘van Eck’ is zo oud dat ik de voorouder uit Eck niet heb kunnen vinden.
De grens tussen een adres of herkomstnaam is niet altijd helder. Veel boerderijen waren zo groot dat ze een kleine buurtschap vormden. Zo verwijst de naam ‘van Meerveld’ vaak naar de buurtschap. In mijn geval heb ik hem kunnen herleiden tot een voorouderpaar wat daadwerkelijk op ‘erve Meerveld’ woont. (Theunis Jacobs en Grietje Francken, Meerveld komt uit de familie van haar moeder).

Patroniem

Vernoemingen naar de voornaam van de vader die vervolgens verstenen als achternaam komen in de praktijk veel voor. Denk maar aan een naam als Jansen die zoveel naamdragers kent dat de herkomst juist daardoor vaak nauwelijks meer te achterhalen is. Bij mijn eigen voorouders kom ik patroniemen die als achternaam gebruikt worden nauwelijks tegen. Het enige echte patroniem als familienaam wordt gedragen door Margriet Bartels die in 1734 vanuit Steenderen naar Bennekom verhuist. Haar vader heet Geerlich Barthols.
Wel komt het voor dat vrouwen, zeker als het gaat om namen van moeders van personen bij hun overlijden, bijna een eeuw later alleen nog maar bij hun patroniem bekend zijn. Maar dan bestaan er daarnaast tevens andere bronnen waarin wel een achternaam genoemd wordt.
Zo gebruikt Hendrikje Melissen van Boeschoten bij haar beider huwelijken in 1803 en 1809 de familienaam Boeschoten, maar als haar zoon Melis in 1896 overlijdt wordt zijn moeder toch nog Melissen genoemd in plaats van Boeschoten.

Slechts bij een enkele zijtak ben ik het tegengekomen dat een patroniem in de generaties daarna als achternaam doorgegeven wordt. Zo heeft mijn voormoeder Maartje van Meerveld een broer Teunis die molenaar wordt in Utrecht. Hij trouwt daar in 1834 onder de naam Jacobsen en geeft die naam ook door aan kinderen en kleinkinderen.
Een andere voormoeder van me, Aalbertje Jansen van de Peppel heeft een broer die rond 1800 in Wageningen woont en daar de achternaam Jansen blijft dragen. Haar andere broer Teunis geeft in Renswoude de naam Bouman door aan zijn kinderen.

In de parenteel Hop, een familie wonend op de Noord West Veluwe komen wel verschillende patroniemen voor die in het begin van de negentiende eeuw als achternaam verder gaan, maar het betreft geen rechtstreekse voorouders van mij.

Andere namen

Niet voor alle namen is het duidelijk waar ze vandaan komen. Zo heb ik van achternamen als Pater, Hop, Buijs, Pater, Joncker, Bos en De Rooij niet kunnen achterhalen wat hun oorsprong is. Hop en Buijs kunnen alles zijn, patroniem , beroeps of adresnaam. Pater en Joncker kunnen een beroeps of adresnaam zijn. Bos een patroniem of adresnaam. De Rooij kan een bijnaam geweest zijn, maar ook een adresnaam.

Achternaam van moeder.

In de buurt van de Veluwe komt het regelmatig voor dat een achternaam door de moeder doorgegeven wordt. Het kan dan om een boerderij gaan waar een man bij de vrouw intrekt. Dat telt in mijn bestand bijvoorbeeld voor de naam Meerveld en ’t Voort.
In het gezin van Jan Teunisse (Bouman) en Petronella Claasse (van de Peppel) gaan de dochters met de naam van de Peppel door het leven. De zonen niet.
Kijk ook naar parenteel Hop Zowel in Ermelo als in Hierden (Harderwijk) wordt de naam door de moeder doorgegeven. Ik weet niet waarom. Mogelijk neemt het gezin die naam aan omdat de man zelf nog geen achternaam draagt. Het is blijkbaar een hardnekkige gewoonte. Zo trouwt Jacobje Lubberts Hop in 1819 met Gerrit Wijne Franken en de kinderen heten bij de burgerlijke stand Franken, maar nog bij de volkstelling van 1830 heet de hele familie Hop.

Overgangstijd.

Vooral in de overgangstijd van patroniemen naar achternamen is de verwarring in naamgeving vaak groot. Zeker bij vrouwen moet je op zoek gaan naar alle mogelijke varianten. Verschillende van deze varianten zie je soms voor één en dezelfde persoon.

Slapende namen

Er zijn achternamen die jarenlang in de officiële bronnen niet meer gebruikt worden, maar dan alsnog, soms generaties later, weer opduiken. Dat telt bijvoorbeeld voor de naam van Meervelt. In 1643 trouwt volgens het trouwboek van Amerongen Jacob Tuenissen van Meerevelt met Neeltjen Tuenis Brants. Als zijn kleinzoon Jacob Teunissen in 1734 eveneens in Amerongen trouwt heet hij nog steeds van Meervelt, maar daarna lijkt de naam te verdwijnen. Bij de doop van zijn kinderen in Amerongen en Renswoude wordt de naam niet meer genoemd. Voor zijn jongste zoon Brand blijft het al dan niet gebruiken van de achternaam verwarrend. We leven dan al in de tijd dat iedereen een vaste achternaam moet dragen. Zo heet dochter Maartje bij haar huwelijk in 1834 nog Jacobsen, naar haar grootvader, maar wordt bij haar overlijden in 1855 Meerveld genoemd.

vragen of aanvullingen:   info@maartjese.nl